عرض تبریک

خداحافظ جناب وزیر

پيش بايست هاي روش تدريس فعال

همانطوری که قبلا گفته شد در روشهاي تدريس فعال دانش آموزان هرگز به صورت انفعالي كسب دانش نمي كنند،بلكه از طريق تعامل با محيط وتجربه دست به خلق چيزهايي مي زنند كه پياژه آنها را ساخت ذهني مي نامد.لذا محيط آموزشي بايد طوري در نظر گرفته شود كه موجب تسهيل اين تعامل گردد.محيط آموزشي بايد فرصتهايي را براي دانش آموزان به منظور كشف راههاي كنش متقابل فراهم كند،تا آنها بتوانند دست به تجربه بزنند وتهعدات خود را بيازمايند.بنابر اين براي اجراي موثر روشهاي فعال و تعاملي ايجاد تغييرات اساسي دربينش ونگرش معلمان،مديران،دانش آموزان ،اولياي دانش آموزان،محتواي كتابهاي درسي و محيط آموزشي لازم وضروري مي باشد،كه به برخي از اين تغييرات اشاره مي گردد:

1- فضاي كلاس در ايجاد جو تعامل بسيار موثر است . فضاي كلاس بايد به گونه اي طراحي شود كه موجب تسهيل تعامل گردد . در كلاسهايي كه معمولا صندلي ها يا نيمكتها در يك صف مستقيم و پشت سر هم قرار دارند .و دانش آموزان قادر به ديدن همكلاسيهاي خود نيستند ، ايجاد فضاي تعامل بسيار مشكل و گاهي غيرممكن است . تقسيم كلاس به گروههاي كوچك فرصت بيشتري را براي تبادل افكار در ميان دانش آموزان فراهم مي كند. آرايش دايره ای يا ميزگرد،نعلي شكل وتماس چهره به چهره چندين نمونه از آرايش كلاس درسي است كه تعامل را امكان پذير مي سازد.

2- علاوه بر ساختار فيزيكي كلاسي ، جو عاطفي كلاس نيز در تعامل بسيار موثر است . بحث و تبادل انديشه و افكار زماني ميسر است كه كلاس درس به محيطي پذيرا و اطمينان بخش تبديل شود . يعني جايي كه هم معلمان و هم دانش آموزان احساس اعتماد و امنيت كنند . احترام به ا نديشه هاي دانش آموزان در ايجاد جو امنيت بسيار موثر است ، به همين دليل انديشه ها و عقايد آنان نبايد مورد تمسخر قرار گيرد و يا طرد شود .(شعبانی،1382)

3- در الگوي تعاملي معلم بايد تسهيل كننده فرايند يادگيري و مدير يادگيري باشد . در اين الگو معلم انساني مسئول و فعال است كه سازماندهي محيط آموزشي را برعهده دارد ، نظر خود را بر دانش آموزان تحميل نمي كند و موجب گسترش فرهنگ كثرت باوري مي شود . او مي تواند به خوبي ارتباط برقرار كند و نيز به دانش آموزانش اجازه دهد تا عقايد خود را بيان كرده و از آنها دفاع نمايند . تغيير ذهنيت فلسفي معلم يكي از پيش بايست هاي اساسي اجراي اين روشها مي باشد.لذا معلمان بايد ازآموزشهاي لازم درخصوص چگونگي اجراي اين روشها برخوردار باشند.

4- معلم بايد ريسك و خطرپذيري داشته باشد . ترس از شكست نداشته و از خطر پرهيز نكند .به قول «جك وي ماتسن» لاك پشت تنها وقتي پيش مي رود كه سرش را از لاك بيرون بياورد. شكست بخش ضروري و ثمر بخش از فرايند نوآوري است . معلم بايد به تلاش و كوشش دانش آموزان اميدوار باشد. آيزنهاور معتقد است كه هيچ نوميدي تا به حال جنگي را نبرده است. لذا معلم بايد با دلسوزي و تحمل مشكلات ، دشواريهاي بكارگيري اين الگو در كلاسهاي درس خود را از بين ببرد و راه را براي گسترش روشهاي تعاملي و فعال تدريس هموار نمايد .(حائری زاده،1380)

5- در روشهاي تعاملي منابع آموزشي نبايد به معلم و كتاب درسي و فعاليتهاي كلاس درس محدود شود . هر منبع يا موقعيتي كه بتواند تفكر ، استدلال و قضاوت دانش آموزان را تحريك و تقويت كند ، مي تواند مورد استفاده قرار گيرد .

6- محتواي برنامه درسي بايد طوري انتخاب شود كه امكان وفرصت استدلال،استنتاج وساير فعاليتهاي ذهني سطح بالا وتعامل بايكديگر وايجاد بحث گروهي دربين دانش آموزان را فراهم نمايد.لذا بايد از تراكم مطالب در محتواي آموزشي اجتناب نموده و بر چالش برانگيز بودن محتوا تاكيد شود.بنابراين لازم است بخشي از محتوا به فعاليتهاي پژوهشي اختصاص يابد.

7- كثرت دانش آموزان در كلاسهاي درس و محدوديت زمان آموزش از جمله محدوديتهاي اجرايي الگوي تعاملي مي باشد. براي گسترش اين الگو بايد مسئولين و دست اندركاران نظام آموزشي وبرنامه ريزي درسي تعديل هايي در اين زمينه ها ايجاد نمايند .

8- حمايت مسئولين،دست اندركاران ومديران آموزشي از اجراي روشهاي فعال وتعاملي ازعوامل موثر بر موفقيت اين روشها مي باشد.در برخي از موارد مشاهده مي شود ،مديري كه با اين روشها آشنايي ندارد، به لحاظ به هم خوردن نظم و حالت ظاهري كلاس با اين روشها مخالفت مي نمايد.لذا آشنايي مديران ومسئولين ادارات ومدارس از پيش بايست هاي اساسي اين روشها مي باشد.

9- همسويي اولياء دانش آموزان با معلم در اجراي اين روشها، به خصوص در دوره ابتدايي از اهميت والايي برخوردار است.لذا شايسته است مديران مدارس با طرح اهداف وچگونگي اجراي اين روشها در كلاسهاي آموزش خانواده به توجيه اوليا بپردازند.تا ازاين طريق از مقاومت اولياء در مقابل اين روشها كاسته شود.

10-تاكيد افراطي بر امتحانات وارزشيابي هاي تراكمي ونتيجه مدار،كم توجهي به ارزشيابي هاي تكويني وفرايندي ،ارائه بازخوردهاي ناكافي وناقص در مورد يادگيري فراگيران،فقر دانش تخصصي در زمينه ي ارزشيابي علمي وعدم همسويي آئين نامه امتحانات با روشهاي تعاملي و فعال تدريس از جمله موانع ومشكلاتي است كه مي تواند بكارگيري روشهاي فعال تدريس را تحت شعاع قرار دهد.لذا شايسته است نظام ارزشيابي آموزشي وامتحانات كشور با بكارگيري روشهاي ارزشيابي منطبق با روشهاي تعاملي زمينه استفاده از اين روشها در فرايند آموزش وتدريس را فراهم نمايند.

براي استفاده از روشهای فعال تدریس در مدارس لازم است فكر معلمان،مدرسان ودانشجويان درمورد پذيرش نوآوري وتوسعه روشهای فعال تدریس تغيير كندوتغيير فكر آنان از طريق ايجاد ذهنيت فلسفي،باابعاد جامعيت،تعمق وانعطاف پذيري ممكن است.براي تحقق چنين امري لازم است همه معلمان به برنامه هاي آموزشي حرفه اي پركيفيت و ادامه دار دسترسي داشته باشند تا به آنها اجازه دهد تجربياتشان را با يكديگر در ميان گذارند و عملكردهايشان را پيوسته بهتر سازند .برنامه هاي تربيت معلم نيز بايد به نحوي طرح شوندكه عملكرد فكورانه را تشويق كنند. توانايي معلمان را بالا ببرند تا بر عملكردشان اثر گذارد .از سوی دیگر نیز لازم است مدیران مدارس این باور را داشته باشندکه این روشها از کارآمدی واثربخشی بالائی برخوردار می باشد.و لذا زمینه را برای بکارگیری این روشها فراهم نموده ومعلمان را برای بکارگیری روشهای فعال تدریس ترغیب نمایند.

ضرورت روش هاي فعال تدريس:

براساس مباني نظري روشهای فعال تدریس مي توان گفت تدريس فعال،تدريسي است كه در آن رخدادهاي آموزشي به صورت تعاملهاي علمي،عاطفي واجتماعي اتفاق مي افتد.درتدريس فعال وتعاملي علاوه برتوجه به كسب اطلاعات ومهارتها،به فرايند تفكر واهداف اجتماعي آموزش تاكيد فراوان شده است.نظريه پردازان تدريس تعاملي براين باورند كه كه مهارتهاي مهم زندگي از طريق تجارب تعاملي تقويت مي شود.دراين بخش به برخي از ويژگي هاي روشهاي تدريس فعال كه ضرورت استفاده از اين روشها را نمايان مي سازند اشاره مي گردد:

1- در روشهاي فعال تدريس يادگيري عبارت است از تغييرات تجربه بر اثر رفتار يادگيرنده و كسب ساخت جديدي از عمليات ذهني . در اين روشهايادگيري تابع تحول ذهني كودك است.و تحول رواني توضيح دهنده يادگيري است .(كريمی،1373)

2- يادگيري در روشهاي فعال تدريس بر پايه اكتشاف و استقرار است . ولذا در اين روشها چگونه يادگرفتن مهم تر از چه چيز يادگرفتن است .در روشهاي تعاملي دانش آموزان روش يادگرفتن را نيز ياد مي گيرند.

3- ماهيت يادگيري، تعاملي است خلاق كه بدون وقفه بين دانش آموز وموقعيت آموزشي در جريان است .همان طور كه پياژه نشان داد،بيش تر آموخته هاي مهم ما حاصل تعامل باديگران است. درروشهاي فعال تدريس آنچه دانش آموزان انجام مي دهد ، سبب يادگيري مي شود. يادگيــرنده بر اثر تاثـير خود بر محيــط وواكنش فعال در برابر عمل محيط به پيـشرفت دست مي يابد .

4- معلمان فعاليتهاي يادگيري از طريق تعاملي را به گونه اي سازمان مي دهند كه دانش آموزان حقيقتا به يكديگر وابسته باشندوهيچ يك از اعضاء گروه نمي تواند موفق شود مگر اين كه تمام اعضاءموفق شوند. شعار كلاس تعاملي وهمياري اين است: يا همه نجات مي يابيم يا همه غرق مي شويم.(اليس و والن،1379)لذا در اين روشها جنبه هاي منفي رقابت دانش آموزان از بين مي رود.

5- يادگيري واقعي در اين روشها عبارت است از فرايند تغيير دادن ادراكات جديد براي همخوان كردن آنها با ساختهاي شناختي فعلي از يك سو و تغيير دادن ساختهاي شناختي براي همخوان كردن آن با ادراكات جديد .

6- يادگيرنده منبع اصلي تحول خويشتن است .يادگيري فعاليتي است كه از فراگيرنده سر مي زند و دايما در حال تحول است . ولذا يادگيرنده هم تجربه را تغيير مي دهد و هم خود را براساس تجربه تغيير مي دهد .

7- فرايند يادگيري در زمان انجام دادن فعاليت دانش آموزان فرايندي خودگردان ، خودفرمان ، خودنظم جو و خودرهبر است.

8- در روشهاي فعال تدريس يادگيري از ثبات وپايداري بيشتري برخوردار است. دانش آموزان اغلب در سطوح بالاترحيطه شناختي درگير مي شوند.و اكتسابات يادگيرنده در عمق حيطه هاي عاطفي و رفتاري نيز رسوخ مي كند .ديويد جانسون(1989) معتقد است: وقتي آنچه را فرامي گيريد براي ديگري توضيح دهيد يادگيري شما بسيار بيشتر از زماني است كه يادگيري فقط از طريق گوش كردن يا خواندن چيزي به تنهايي انجام مي شود.

9- در تدريس تعاملي بيشتر بر انتخاب آزاد معيارهاوارزشها براي رسيدن به حقايق علمي-اجتماعي براساس فعاليتي مردم سالارانه تاكيد مي شود.لذا سه اصل آزادي،مسئوليت وانتخاب نقش اساسي در اين روشها بازي مي كنند.(شعبانی،1382)

10- در تدريس فعال وتعاملي هدف كسب حقايق علمي از طريق تحقيق،تفكر،مباحثه واستدلال منطقي،اصلاح وتقويت درك وفهم مهارتهاي تفكر است.روشهاي تعاملي فرصت مناسبي براي يادگيرنده ها ايجاد مي كنند،تا بتوانند بر تجربه هاي خود،بازتاب داشته باشند ودرنتيجه،قادر شوند تا تضادهاي بين فهم ودرك هاي موجود خود را با تجربه هاي جديد،حل كنند وفهم و درك هاي بديل را در نظر بگيرند.(لانيال لاكروكس،1383)

11- روشهاي تدريس فعال به اصلاح وتقويت مهارتهاي همكاري واحترام به انديشه هاي ديگران،پرورش تفكر انتقادي وتحمل انديشه هاي مخالف منتهي مي گردد.وقتي دانش آموزان با ويژگي هاي مختلف در يك گروه كاري براي يك هدف مشترك كار ميكنند،آنها نسبت به يكديگر علاقه واحترام پيدا مي كنند.يادگيري از طريق همياري از سويي باعث افزايش پذيرش اجتماعي افراد مي شود وازسوي ديگر روابط دوستانه بين دانش آموزان را افزايش مي دهد.(رابرت سالوين،1990)

12- يادگيري از طريق روش فعال در پرورش اعتماد به نفس دانش آموزان بسيار موثر است. دانش آموزان موفقيت ها وحمايت را در گروه تجربه مي كنندوزماني كه دانش آموزان ديگر از آنها سئوال مي پرسند وبه مشاركت آنها احتياج دارند خود را با ارزش احساس مي كنند.

13-همكوشي بوجود آمده در منظومه هاي مبتني بر تشريك مساعي وتعامل بيش از محيط هاي مبتني بر رقابت وفردگرايي ايجاد انگيزش مي كند.دانش آموزان در اين روشها به منظور رضايت دروني فعال شده وكمتر به مشوق هاي معلمان وابسته مي شوند.

14- مهارتهاي مهم زندگي نظير صحبت كردن،گوش دادن،استدلال،وحل مساله از طريق تجارب تعاملي تقويت مي شود. اگر ما براي مهارتهاي اجتماعي لازم،براي يادگيري وكار موثر ومفيد با ديگران ارزش قائل هستيم،بايداز طريق روشهاي تعاملي اين مهارتهاي اجتماعي را آموزش دهيم وانگيزه استفاده از اين مهارتها را ايجاد كنيم.

15- حاصل مطالعات پژوهشي بسياري نشانگر اين امر است كه يادگيري از طريق همياري نسبت به يادگيري انفرادي ويا رقابتي در افزايش موفقيت هاي تحصيلي كودكان به همراه رشد ادراك آنها موثرتر بوده است.(ديويد جانسون،1989)درمقايسه با روش تدريس مستقيم،روش فراگيري از راه همياري كمك موثري در بالا بردن درصد موفقيت دانش آموز وبخصوص بالابردن نمرات امتحان دارد.(كامياب،1374)

16- از نظر دانش آموزان معلمي كه از شيوه هاي يادگيري از طريق همياري در آموزش استفاده مي كند منصف تر از معلمي است كه از اين شيوه ها استفاده نمي كند. واين معلم را بيش تر دوست دارند.همچنين وقتي معلم از گروه هاي هميار استفاده مي كند مدرسه را بيش تر دوست دارند.(ديويد جانسون،1988)

17-استفاده اسلوب مند ومكرر از روش گروه هاي كوچك تاثير مثبت عميق بر فضاي كلاس دارد،كلاس تبديل به جامعه اي از يادگيرندگان مي شود كه به صورت فعال باهم كار مي كنند تا دانش،صلاحيت ولذت افراد را بالا ببرند.(نيل ديويدسون،1990)

علاوه براين ويژگيها به دهها مورد ديگر نيزمي توان اشاره نمود.كه به منظور جلوگيري از اطاله كلام از ذكر آنها اجتناب مي گردد.روشهاي تدريس فعال وتعاملي بر رشد آگاهي هاي مربوط به فرايند مردم سالاري و برخي مهارتهاي شناختي از قبيل تفكر و تحليل ارزشها تاكيد دارند . تا امكان مشاركت در رفتارهاي مردم سالارانه رافراهم كنند. در اين روشها سه وجه پويا و فعال كاوش ، وحدت بخشيدن و تعالي در مركز ثقل فعاليتها قرار دارند . و از تعامل اين سه وجه دانش آموزان در يك فرايند فعال فكري به دانش و معرفت همراه با تعالي و ارزش مي رسند. در چنين الگويي، يادگيري يك فرايند تعاملي بين دانش آموزان و محيط با غوطه ور شدن در تضادها و مسائل معما گونه است كلاس درس معمولا منعكس كننده كثرت گرايي ، و بررسي آزادانه مسائل و مناظره و مباحثه درباره تضادهاي گوناگون موجود است .

امید است کلیه همکاران محترم ومعلمان گرامی بتوانندبا بکارگیری روشهای فعال تدریس به دانش آموزان یاد دهند که چگونه یاد بگیرند.تا از این طریق موجبات فعال شدن دانش آموزان را فراهم نمایند.

عرض تبریک

امکانات